Cuối năm lên ngã ba biên ăn Tết “Có Nhẹ Chà”

0

Những ngày trung tuần tháng 12 dương lịch này, tại những xã vùng sâu của huyện biên giới Mường Nhé nơi có nhiều đồng bào Hà Nhì sinh sống, đang diễn ra Tết Có Nhẹ Chà. Người Hà Nhì tính lịch theo mặt trăng, như chúng ta thường gọi đó là Âm lịch. Lịch của người Hà Nhì mỗi năm gồm 12 tháng, tháng ít có 29 ngày, tháng nhiều có 30 ngày…

Trong một năm đồng bào tổ chức 3 cái tết. Cái tết thứ nhất có tên là Gạ Ma, tiến hành vào đầu tháng giêng nhưng lại cúng ở cuối bản. Cái tết thứ hai có tên là Gié Khù Chà, vào rằm tháng 7 âm, cúng ở đầu bản (xin lưu ý là tuy vào rằm tháng 7, nhưng không mang ý nghĩa xóa tội vong nhân như của người Kinh). Và to hơn cả vẫn là Tết Có Nhẹ Chà, vào cuối tháng 10 hoặc đầu tháng 11 âm lịch. Tết Có Nhẹ Chà là Tết Nguyên đán của người Hà Nhì, diễn ra trước Tết Nguyên đán của người Kinh chừng trên dưới hai tháng. Thời điểm đó là lúc thư nhàn nhất của người dân Hà Nhì nói riêng và người dân miền núi nói chung, mọi công việc đồng áng của vụ trước đã gọn ghẽ, xong xuôi, mà vụ sau thì chưa đến lúc bắt đầu.

nga ba bien gioi Cuối năm lên ngã ba biên ăn Tết “Có Nhẹ Chà”

Việc ăn Tết vào những ngày nào (cuối tháng 10 hay đầu tháng 11) không ấn định thành truyền thống như Tết của người Kinh, mà do hội đồng già làng, trưởng bản bàn bạc và thống nhất để áp dụng cho từng năm, dựa trên các yếu tố: Thời tiết, mùa màng, khả năng kinh tế chung của mỗi gia đình… Sau khi thời điểm đã được xác định, theo phong tục, buổi chiều hôm tất niên mỗi gia đình mổ một con gà để cúng tiễn biệt năm cũ. Đêm hôm đó được coi là đêm Giao thừa, khắp làng bản Hà Nhì tiếng giã bánh dầy, bánh trôi làm rung động cả một vùng rừng núi.

Vào lúc đầu canh ba, nhà nhà thi nhau mổ lợn. Gọi là “thi” vì người Hà Nhì quan niệm nhà nào mổ lợn xong sớm, chọc tiết lợn một lần là được ngay, thì sang năm sẽ phát tài phát lộc, cuộc sống no ấm, con cháu sum vầy. Thịt lợn được pha chế thành 3 thứ: Xương riêng, nạc riêng và mỡ riêng. Riêng khoanh đuôi sấn sâu vào mông tới hàng cân thịt, nhiều ít tùy thuộc trọng lượng của từng con lợn. Khoanh đuôi đó sẽ được xát muối, treo lên gác bếp, ăn sau cùng, ăn hết khoanh đuôi ấy mới coi là hết hương vị ngày Tết. Quãng 5 giờ sáng, cả nhà quây quần quanh mâm bánh dầy, bánh trôi. Bánh trôi chấm với mật ong rừng tinh khiết, màu hổ phách, dẻo như tơ, ngọt mà không khé, mùi thơm thật khó tả. Bánh chưng của người Hà Nhì được thay bằng bánh gù, hình ống, dài hơn một gang tay. Gia đình nào cũng nhồi lạp xường, lạp xường của người Hà Nhì ngon thơm đặc biệt, do có nhiều loại gia vị được chiết xuất từ các loài thảo mộc.

Trong mấy ngày Tết, những người cao tuổi lập thành nhóm, nhóm này đi chúc Tết gia đình của nhóm kia, họ này đi chúc Tết họ kia, với những lời lẽ tốt đẹp và tình cảm chân thành. Tại bữa tiệc khoản đãi, người khách quý nhất sẽ được mời một mâm riêng. Trên mâm một bên bày 6 chén rượu: 4 chén để “rửa” 4 chân tay, 1 chén “rửa” mặt còn một chén để uống. Một bên đặt 1 giỏ cơm, xung quanh giỏ cắm hoa mào gà, trong giỏ cơm có 1 khoanh thịt mỡ đã luộc chín, giữa khoanh thịt mỡ nhét sẵn mấy quả ớt đỏ. Người khách được quyền tự do lựa chọn, hoặc bên này hoặc bên kia. Khi khách chọn xong, một cô gái là con của gia đình sẽ đến quỳ trước mặt khách, vái lạy khách 3 lạy rồi cúi đầu xin phép khách để lui vào nhà trong; đấy là thứ nghi lễ đặc biệt trang trọng, như một đặc ân, chỉ tiến hành ở những gia đình nề nếp và chỉ dành cho những bậc thượng khách. Sau khi chọn xong “phần” của mình, người khách vui vẻ đặt lên mâm mấy đồng tiền mừng tuổi rồi hát một bài, lời tự biên, mang nội dung cảm ơn và cầu mong điều may mắn, hạnh phúc cho gia chủ.

Tết Nguyên đán của đồng bào Hà Nhì diễn ra chừng một tuần lễ. Suốt một tuần đó ngày cũng như đêm, khắp trong bản ngoài mường đâu đâu cũng tưng bừng nhộn nhịp. Khi các bậc trưởng lão ngồi cạnh nhau bên mâm rượu, để ôn lại những câu chuyện về lai lịch dòng tộc từ 9 – 10 đời trước, hoặc nói với nhau những ước nguyện sâu xa về dâu hiền cháu thảo, về kinh nghiệm mùa màng… Thì ở ngoài trời, các loại trống, chiêng, đàn, sáo cùng rộn rã vang lên. Trong bộ trang phục truyền thống đẹp nhất của mình, từng đôi nam thanh nữ tú tay giấu trong tay, mắt soi vào mắt, cùng say sưa nhảy những điệu sơn vũ được lưu truyền từ muôn kiếp cha ông. Sau những trò chơi đố lá dang dở, sau những cuộc hát đối nửa chừng và cuối cùng là sau những ngày vui Tết, rất nhiều lứa đôi đã trở nên tâm đầu ý hợp, thầm mong ngày “buộc chỉ cổ tay”…

Để kết thúc bài viết này, chúng tôi xin dẫn ý kiến của chị Chu Thùy Liên – Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, nguyên Chủ tịch Hội Văn học – Nghệ thuật Điện Biên và là một người Hà Nhì chính gốc – trong một tài liệu đã được công bố rộng rãi: “Bao đời nay, người Hà Nhì sinh tụ, quần cư trong một không gian khoáng đạt nơi biên giới với trập trùng non xanh, bồng bềnh mây trắng, chứa chan nắng gió, mở những triền bậc thang trồng lúa, chỉa bông, dựng bản, lập mường, chắt chiu tiếp nhận, lưu giữ, bảo tồn và phát huy một nền văn hoá độc đáo, thắm đậm hương sắc của mình. Một trong những nét đậm hương sắc ấy, chính là Tết cổ truyền chào đón năm mới!”…

Thanh Bình

Chia sẻ bài viết: