U va – Lẽ nào huyền thoại mãi là huyền thoại?

0

Cách trung tâm thành phố Điện Biên Phủ chừng 15km, hơn 8 năm qua, trong thiết chế văn hóa tỉnh Điện Biên, địa danh U Va (thuộc địa bàn xã Noong Luống, huyện Điện Biên) được biết đến với tư cách là một di chỉ khảo cổ có giá trị về nhiều mặt.

U Va là tên gọi tiếng Thái, dùng chung cho bản U Va và hồ U Va, giờ cũng là tên gọi của Khu du lịch khoáng nóng U Va do Công ty Xổ số kiến thiết Điện Biên là đơn vị chủ quản…

Đầu tháng 8/2003, một đoàn công tác gồm: Phó giáo sư – tiến sĩ Nguyễn Tá Nhí, Trưởng phòng Văn tự; Tiến sĩ Đinh Khắc Thuân, Trưởng phòng Tạp chí Hán – Nôm (Viện Nghiên cứu Hán – Nôm) và Tiến sĩ Vũ Thế Long, Trưởng ban Nghiên cứu Con người & Môi trường (Viện Khảo cổ học), đã tới TP Điện Biên. Đây là chuyến đi luân phiên theo kế hoạch hàng năm, do Trung tâm Khoa học xã hội & Nhân văn quốc gia chủ trương, mục đích giúp các địa phương khảo sát về khảo cổ học và dịch các văn tự Hán – Nôm.

huyen thoai u va U va   Lẽ nào huyền thoại mãi là huyền thoại?

Đúng dịp này, như một “điềm báo” thiêng liêng và bí hiểm, Sở Văn hoá Thông tin tỉnh Lai Châu (nay là Sở Văn hóa – Thể thao & Du lịch Điện Biên) nhận được một văn bản của Phòng VHTT huyện Điện Biên, về việc vừa phát hiện những di chỉ khảo cổ tại công trường xây dựng Khu du lịch khoáng nóng U Va. Chiều 20/8/2003, được sự giúp đỡ của Bảo tàng Điện Biên Phủ, đoàn công tác đã tới công trường để tiến hành điều tra, khảo sát thực địa. Sau khi thu thập các mẫu vật và thực hiện một số biện pháp chuyên môn cần thiết, đoàn quay về Hà Nội. Ngày 26/8/2003 – nghĩa là rất khẩn trương – đoàn công tác đã có “Báo cáo điều tra khảo cổ học” do tiến sĩ Vũ Thế Long ký, gửi Sở Văn hoá Thông tin Lai Châu và Bảo tàng Điện Biên Phủ. Trên cơ sở những nhận định và kiến nghị của nhóm nghiên cứu, ngày 16/9/2003, Sở Văn hoá Thông tin tỉnh Lai Châu có báo cáo số 258/BC-VHTT, gửi UBND tỉnh Lai Châu (nay là tỉnh Điện Biên), “về việc phát hiện di chỉ khảo cổ học trong khu vực hồ U Va thuộc bản U Va, xã Noong Luống, huyện Điện Biên”. Cả 2 báo cáo nói trên đều có chung kiến nghị cho dừng thi công một số hạng mục công trình, theo điều 37 của Luật Di sản Văn hoá; trong khi chờ khảo sát, nghiên cứu và kết luận chính thức.  

Lần theo những thông tin có được qua nhiều nguồn khác nhau, chúng tôi đã tới U Va vài lần và cũng đã vài lần tiếp xúc với một người am hiểu khá kỹ về U Va, đó là anh Vì Văn Lả – trưởng bản U Va (nay anh Lả không còn là trưởng bản nữa). Chính anh Lả là người trực tiếp hướng dẫn đoàn công tác của Trung tâm Khoa học xã hội & Nhân văn quốc gia, trong việc khảo sát và thu thập các mẫu vật, dạo tháng 8/2003. Anh Lả hiện đang giữ một lưỡi cày mà theo báo cáo của đoàn nghiên cứu, thì “lưỡi cày này hiện không thấy ai dùng trong khu vực Điện Biên, đồng bào cho rằng đây là lưỡi cày lạ”. Khi tôi ngỏ ý muốn chụp ảnh cái lưỡi cày, anh Lả chui ngay vào gầm giường lôi ra một vật bằng sắt đã han gỉ, ném đánh choang xuống nền nhà ximăng.

Chị Quàng Thị Sinh (vợ anh Lả) hồn nhiên góp chuyện: “Mấy năm trước đi làm nương, thỉnh thoảng dân bản U Va lại phát hiện những mảnh sứ, vòng bạc, hoa tai… Có lần thấy cả những cái chum còn nguyên vẹn, bọn con gái chúng em sợ không dám lại gần, nhưng cánh con trai chúng nó đập ra nghịch, bên trong toàn đất với cái gì ấy”. Tôi nghĩ, rất có thể đó là những đồ tuỳ táng, được chôn theo người chết theo tập tục cổ xưa chăng? Được biết trong quá trình thi công Khu du lịch khoáng nóng U Va, bà con bản U Va được thuê làm những việc phổ thông. Tại khu bể bơi, lúc đào đất phát hiện nhiều những dây chuyền, vòng và trâm cài tóc, cái còn nguyên vẹn, cái đã đứt gẫy, tất cả đều một màu rỉ sét. Một số người nhặt xem qua rồi vất lăn lóc mỗi nơi một mẩu, họ bảo “của ma”, ai lấy về thì ốm chết(?).

Như mọi người đều biết: Theo các thư tịch cổ, Mường Thanh (tức Điện Biên) là nơi từng xảy ra những cuộc chiến tranh ác liệt kéo dài nhiều thế kỷ, trước họa ngoại xâm cũng như những cuộc xung đột dữ dội giữa các bộ tộc. Các bộ tộc này lúc cường thịnh thì tấn công nhau, khi suy yếu thì thần phục nhau trong thế hoà hoãn, chờ thời. Điển hình là việc cát cứ của 19 đời chúa Lự, tiếp đến là cuộc khởi nghĩa của lãnh tụ nông dân Hoàng Công Chất cách đây gần 260 năm. Tương truyền khu vực U Va thuộc thành Tam Vạn, nơi các chúa Lự làm chủ trước khi chúa Thái Lạng Chượng đánh chiếm Mường Thanh. Vậy các di chỉ khảo cổ nói trên, nếu không phải là các đồ tuỳ táng, thì phải chăng là của nả được cất giấu khi giặc dã?!

Về bãi đất mà bà con vẫn gọi là “Khuống xao phi nhơớ” (báo cáo của đoàn khảo cổ viết “Xa Phỉ Nhởi”), theo tiếng Thái có nghĩa sân chơi của những ma gái lớn; làm chúng ta nghĩ đến một trò chơi dân gian của đồng bào Thái vẫn tồn tại tới ngày nay, có tên Hạn Khuống. Xin hãy hình dung vào một đêm Hạn Khuống tưng bừng, bất ngờ quân giặc tràn tới rồi sát hại hàng loạt. Vì thế, bà con trong vùng vẫn truyền nhau câu chuyện vào những đêm trăng sáng, thấp thoáng có các bóng ma hiện lên nô đùa ở đây(?). Chính địa danh U Va cũng nghiêng về giả thiết là nơi tiễn hồn người chết lên trời; ngoài ra, thần thoại dây khau cát được xem như một sự bổ sung “chứng cứ” khách quan và lôgic cho giả thiết ấy. Người chết thì ở đâu chả có, nhưng chắc phải chết nhiều lắm, oan ức và thương tâm lắm, mới có hẳn một địa danh “tang tóc” như thế. Hiện tại, dưới hồ U Va vẫn còn hàng trăm cột gỗ bằng đầu, cắm sâu xuống lòng đất (3 cái đã được đưa về Bảo tàng Điện Biên Phủ). Các cụ già địa phương bảo đấy là con đường người xưa làm cho voi vượt qua sình lầy.

Trước khi kết thúc bài viết, chúng tôi xin trở lại vấn đề chính muốn đề cập, đó là số phận của di chỉ khảo cổ U Va. Qua tìm hiểu, được biết báo cáo số 258/BC-VHTT nêu trên là văn bản đầu tiên và cũng là cuối cùng, mà Sở Văn hóa – Thể thao & Du lịch Điện Biên gửi UBND tỉnh Điện Biên. Đến nay, trong rất nhiều văn bản liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp, U Va và vấn đề khảo cổ (khai quật) U Va không một lần được đề cập nữa. Có thể kể mấy văn bản gần đây nhất, đó là: Công văn số 2064/UBND-VX ngày 09/12/2010 của UBND tỉnh, về việc lập hồ sơ Di tích lịch sử và danh thắng đề nghị xếp hạng; “Báo cáo đánh giá thực trạng di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Điện Biên” của Phòng Di sản Văn hóa – Sở Văn hóa – Thể thao & Du lịch (tháng 7/2011); Báo cáo số 45/BC-BTT của Bảo tàng Dân tộc tỉnh, đánh giá việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trên địa bàn tỉnh, giai đoạn 2005-2010 (tháng 7/2011); Đề án của UBND tỉnh Điện Biên, về “Bảo tồn và phát triển văn hóa các dân tộc thiểu số tỉnh Điện Biên gắn với phát triển kinh tế – xã hội, giai đoạn 2011-2015, định hướng đến năm 2020”…

Ngay “Báo cáo đánh giá thực trạng di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh Điện Biên” của Phòng Di sản Văn hóa – Sở Văn hóa – Thể thao & Du lịch, cũng thẳng thắn thừa nhận một sự thật: “Điện Biên là tỉnh có số lượng di tích ít nhất trong các tỉnh thuộc miền Bắc”. Tuy ít thế, nhưng cái ta đang có (di chỉ U Va) lại không được quan tâm, không ai triển khai tiếp theo kiến nghị của các chuyên gia Viện Nghiên cứu Hán – Nôm và đặc biệt, theo Luật Di sản Văn hóa. Sáng 24/4/2004, dự án Khu du lịch khoáng nóng U Va được cắt băng khánh thành, trong sự vui mừng và cả nụ cười viên mãn “thành sự tại nhân” của những người có cùng lợi ích. Từ bấy, hơn 8 năm qua, trong khi gừng vẫn cay và muối vẫn mặn, thì những di vật không những không được đưa lên khỏi mặt đất mà ngày càng bị “chôn sâu” hơn vào lòng nhân thế. Cực chẳng đã, xin đặt một câu hỏi tu từ – tức một câu hỏi không hy vọng có lời đáp – rằng: “Lẽ nào huyền thoại mãi là huyền thoại?”…

Thanh Bình

Chia sẻ bài viết: